ÚR AÐALNMÁMSKRÁ

UM SAMFÉLAGSGREINAR Sjá nánar í Menntagátt

Samfélagsgreinar fjalla um manninn og athafnir hans, hugsun og möguleika, í samfélagi og náttúru, í tíma og rúmi. Þær greina einingar samfélags og umhverfis frá hinum minnstu (einstaklingi, fjölskyldu, heimabyggð) til hinna stærstu (þjóða, heims, vistkerfa). Hlutverk samfélagsgreina er að gera nemandann læsan á umhverfi, samfélag og menningu, auðvelda honum að fóta sig í mannlegu samfélagi og búa hann undir frekara nám og starf. Styrkur vestrænnar menningar og atvinnulífs á upplýsingaöld felst ekki síst í sjálfstæði og frumkvæði einstaklinga sem taka virkan þátt í að greina og móta samfélag og umhverfi af kunnáttu og víðsýni.

Sá greinaflokkur, sem hér er kallaður samfélagsgreinar, spannar fjölþættar fræði- og námsgreinar: sögu, félagsfræði, landafræði, sálfræði, uppeldis- og menntunarfræði, rekstrarhagfræði, þjóðhagfræði og fjölmiðlafræði. Fleiri greinar þessum skyldar koma einnig til álita í kennslu í framhaldsskóla, svo sem heimspeki og trúarbragðafræði, ef skólar leggja fram fullnægjandi áfangalýsingar og markmið fyrir slíka áfanga.

UM SÁLFRÆÐIKENNSLU Sjá nánar í Menntagátt

Sálfræðin fæst við að skýra hegðun fólks. Mismunandi stefnur nálgast það viðfangsefni frá ólíkum sjónarhornum. Til að mynda reyna atferlissinnar að skýra það út frá afleiðingum hegðunar og þáttum í umhverfi, sálkönnuðir leita í hin myrku sálardjúp að dulvituðum skýringum og þeir sem starfa á mörkum sálfræði og taugalífeðlisfræði leita skýringa í starfsemi og gerð tauga- og hormónakerfis. Þetta verkefni sálfræðinga er víðfeðmt og tekur til atriða eins og náms, hugarstarfsemi, þroskaferils mannsins, viðbragða við áföllum, samskipta, geðsjúkdóma, þroskatruflana, skynjunar og svo mætti lengi telja. Íslenskir sálfræðingar starfa á marvíslegum sviðum samfélagsins eins og við hjónabandsráðgjöf, umferðarsálfræði, réttarsálfræði, rannsóknir, kennslu, meðferð geðsjúkra og fíkla svo að nokkuð sé nefnt.

Sálfræði er oft aðgreind í hagnýta sálfræði og fræðilega. Fræðileg sálfræði tengist kennslu og rannsóknarstarfi. Áhersla er lögð á að byggja upp þekkingu með rannsóknum, rökræðum og skrifum að ógleymdri kennslu. Með hagnýtri sálfræði er einkum átt við svið þar sem sálfræðileg þekking kemur að beinum notum eins við meðferð geðfatlaðra og annarra fatlaðra, við ráðgjöf varðandi samskipti og hönnun á vinnustað og ráðgjöf varðandi uppeldi og kennslu barna svo að dæmi séu tekin. Mörkin á milli hagnýtrar og fræðilegrar sálfræði eru þó óljós. Þekking á kenningum atferlissinna getur nýst nemandanum í öllum samskiptum og sérstaklega við mótun hegðunar eins og fengist er við t.d. í uppeldi.

Í eftirfarandi áfangalýsingum er reynt að gera báðum þessum hliðum sálfræði álíka hátt undir höfði og þar með auka hlut hagnýtrar sálfræði frá því sem verið hefur. Ekki er þó ætlunin að gera lítið úr vísindalegu sálfræðinni enda getur hún verið öflugur stuðningur við hina hagnýtu og hefur auk þess þann eftirsóknarverða skapandi þátt sem er rannsóknarvinna nemenda.

Mismikil áhersla er lögð á virkni nemenda í mismunandi áföngum, stundum er áherslan aðeins meiri á bókina, í öðrum áföngum er mest áhersla á virkni og frumkvæði nemenda í rannsóknarvinnu og í enn öðrum er hlutfall nokkurn veginn jafnt.

Hvert sem nemendur halda að loknu framhaldsskólanámi ætti sálfræðimenntunin að koma þeim að góðum notum hvort heldur er í áframhaldandi námi, vinnu, félagsstörfum eða fjölskyldulífi.

LOKAMARKMIÐ Í SÁLFRÆÐIKENNSLU Sjá nánar í Menntagátt

• þekki skiptingu sálfræðinnar í fræðilegan og hagnýtan hluta og viðfangsefni og og nálgun hvors fyrir sig
• þekki helstu stefnur og kenningar sálfræðinnar
• þekki og geti beitt helstu hugtökum greinarinnar
• öðlist innsýn í þá þætti sem hafa áhrif á nám og minni og þekki leiðir til að bæta árangur sinn
• fái skilning á fjölbreytileika mannlegrar hegðunar og tilfinninga og auki þar með umburðarlyndi sitt og víðsýni
• öðlist þekkingu á ólíkum þroskastigum manneskjunnar
• geri sér grein fyrir mótunaráhrifum fjölskyldunnar
• verði læs á ýmis gögn sem sýna niðurstöður rannsókna
• fái innsýn í rannsóknaraðferðir sálfræðinnar
• verði fær um að vinna á sjálfstæðan og gagnrýninn hátt við söfnun og úrvinnslu upplýsinga og geti gert grein fyrir niðurstöðum sínum munnlega og skriflega

ÁFANGAR Í SÁLFRÆÐI Sjá nánar í Menntagátt

SÁL 103 ALMENN SÁLFRÆÐI Sjá nánar í Menntagátt
Fjallað er um viðfangsefni, aðferðir og stefnur sálfræðinnar í sögulegu samhengi. Vísindaleg vinnubrögð kynnt, bóklega og verklega. Síðan er námssálarfræði til umfjöllunar bæði á fræðilegan og hagnýtan hátt; minni, minniskerfin þrjú, minnistækni og ýmsar tegundir náms, einkum skilyrðingar, en einnig hugrænt nám. Sértæk námsvandamál eru kynnt. Sérstakur gaumur er gefinn að hagnýtingu námssálarfræðinnar við ýmsa þætti auk námsins, svo sem við samskipti, líkamstjáningu, mótun hegðunar og fælni. Nemendur kynnast leiðum sálfræðinnar til að fást við vandamál daglegs lífs. Viðfangsefnin geta til að mynda verið togstreita, ákveðni/óákveðni, samskiptahæfni, reiðistjórnun eða annað sem ákveðið er í sameiningu af nemendum og kennara. Æskilegt er að einum þriðja hluta áfangans sé varið til verklegra æfinga og verkefna. Til að mynda geri nemandi fáeinar rannsóknir og skili skýrslum um þær

SÁL 203 ÞROSKASÁLFRÆÐI Sjá nánar í Menntagátt
Kynning á þroskasálfræði og hugtökum hennar og helstu álitamálum, t.d. hlut erfða og umhverfis í mannlegum eiginleikum. Helstu kenningar kynntar. Fjallað um alhliða þroskaferil frá getnaði til gelgjuskeiðs, einkum líkams- og hreyfiþroska, vitsmunaþroska, persónuleika- og málþroska. Einkum er fjallað um eðlilegan þroska en einnig lítillega um frávik og orsakir þeirra. Stiklað er á stóru varðandi þroskaferil frá kynþroska að elliárum. Álitamál eins og barneignir táninga, fóstureyðingar, starfslok og fleira verða tekin fyrir. Mótunaráhrif fjölskyldu rædd og nemandi hvattur til að skoða sig og fjölskyldu sína „utan frá“ og reyna að greina þá þætti sem móta hann sjálfan og samskiptin í fjölskyldunni. Litið er á mótun kynhegðunar í gegnum samskipti við jafnaldra. Ýmis vandamál barna og unglinga (t.d. geðræn, tilfinningaleg, líkamleg, náms- og hegðunarvandamál) skoðuð. Streituviðbrögð rædd í tengslum við sjúkrahúsinnlögn, ástvinamissi, skilnaði og fleira. Viðfangsefnin geta verið breytileg og mótast af áhuga nemenda og kennara.

Nemendur vinna einstaklingsverkefni, t.d. gera tilraun eðataka viðtal, og skila ítarlegri skýrslu um niðurstöður sínar. Auk þess undirbúa þeir og flytja tveir til þrír saman fyrirlestur um efni valið af þeim eða afmarkað af kennara, t.d. um ýmis vandamál barna og unglinga.

SÁL 213 LÍFEÐLISLEG SÁLFRÆÐI Sjá nánar í Menntagátt
Farið er í gerð og starfsemi taugakerfis, einkum heila og taugafrumna. Hormónakerfið og tengsl hormóna við hegðun eru einnig tekin fyrir. Skynjun, lífeðlislegar undirstöður hennar og hugræn úrvinnsla er til umfjöllunar, sem og skynvillur. Fjallað er um vitund og breytt vitundarstig svo sem: svefn, drauma, dagdrauma, dáleiðslu og vímu af völdum lyfja. Ef áhugi er fyrir hendi má dýpka umfjöllun um annaðhvort dulræna skynjun eða vímuefni, meðferð og forvarnir.

SÁL 303 AFBRIGÐASÁLFRÆÐI Sjá nánar í Menntagátt
Ítarlega er fjallað um streitu, einkenni hennar, áhrif á heilsu og streituþol. Nemendur meta eigin streitu og skoða leiðir til að draga úr neikvæðum áhrifum hennar. Hugtakið geðheilbrigði er skoðað svo og forvarnir í geðheilbrigðismálum. Nemendur fræðast um algengustu flokka geðrænna vandamála, orsakir þeirra, tíðni, einkenni og meðferð. Þannig öðlast nemendur innsæi og skilning á aðstæðum og aðbúnaði geðfatlaðra. Nemendur kynna sér einnig hvar hægt er að fá aðstoð eigi þeir við geðræn vandamál að stríða. Viðhorf nemenda rædd með það fyrir augum að ýta undir virðingu, skilning og umburðarlyndi í garð geðfatlaðra. Nemendur gera ritgerð um geðsjúkdóm að eigin vali eða annað sem tengist efni áfangans. Mikil áhersla lögð á góða og fjölbreytta notkun heimilda og að leita heimilda sem varpa ólíku, jafnvel andstæðu ljósi á efnið. Í ritgerðinni skal setja fram spurningu og leitast við að svara henni með rannsókn fjölbreyttra heimilda.

SÁL 313 FÖTLUN, ÁFÖLL, ÖLDRUN Sjá nánar í Menntagátt
Í fyrri hluta er fjallað um fötlun og áhrif fötlunar á sjálfsmynd og líf einstaklings og fjölskyldu hans. Unnin eru verkefni um aðstæður fatlaðra barna og fullorðinna á Íslandi.

Í seinni hluta áfangans er fjallað um áföll, áfallastreitu, áfallahjálp, kreppu, kvíða og sorg. Hægt er að fá gesti í heimsókn, skoða blaðagreinar, nemendur geta kannað eigin kvíðaviðbrögð og streituvaldandi aðstæður og hvernig hægt er að hafa áhrif á eigin líðan og annarra. Sérstaklega er hægt að skoða gæði samskipta og hvaða leiðbeiningar eru gefnar um framkomu við fólk sem orðið hefur fyrir áföllum eða er í sorg.

Í lok áfangans er fjallað um öldrun og mál sem tengjast henni. Litið er á rannsóknir og kenningar um breytingar á skynjun, hugsun og heilsu með hækkandi aldri. Viðhorf til aldraðra eru skoðuð og nemendur taka einkaviðtal við eldri borgara þar sem komið er inn á fyrrnefnda hluti, lífshlaup rakið og aðlögun einstaklings að breytingum vegna aldurs sérstaklega skoðuð.

SÁL 403 GREIND, FÉLAGS OG PERSÓNULEIKASÁLFRÆÐI Sjá nánar í Menntagátt
Atferli, hugsanir og viðhorf skoðuð í félagslegu samhengi. Áhersla er lögð á virkni nemenda, t.d. að þeir geri viðhorfakönnun, tilraun á staðalmyndum, hjálpsemi, hlýðni eða því um líku; æfi samskipti, greiningu á og beitingu líkamstjáningar. Mismunandi persónuleikakenningar eru skoðaðar og tilraun gerð til að búa til nothæft persónuleikapróf. Álitamál og staðreyndir varðandi greind, vitsmunaþroska og greindarmælingar kynntar. Nemendur vinna að verkefnum eins og rökfærsluritgerð eða stuttum greinargerðum um afmörkuð efni. Áhersla er líka lögð á að nemandi geti tekið sjálfstæða, vel rökstudda afstöðu til álitamála varðandi félagssálfræði, greind eða persónuleika.

UM UPPELDIS- OG MENNTUNARFRÆÐI Sjá nánar í Menntagátt

Þegar rætt er um uppvaxtarskilyrði barna er ekki eingöngu átt við ytri aðstæður eins og t.d. hreinlæti, mataræði, klæðnað og heilsugæslu heldur einnig hvernig hlúð er að sálarlífi þeirra. Aukin meðvitund um mikilvægi andlegs og líkamlegs atlætis barna kemur meðal annars fram í umræðum um uppeldismál í fjölmiðlum, framboði á námskeiðum og tilboðum á fræðibókum um börn og barnauppeldi auk starfsemi í foreldrafélögum, foreldrarölts sums staðar í þéttbýli um helgar og fleira mætti telja.

Þekking á mikilvægi markmiða í uppeldi og menntun og innsýn í margvíslegar leiðir að markmiðum hlýtur að styrkja uppalanda í hlutverki sínu. Þar sem eitt af meginmarkmiðum framhaldsskólans er að undirbúa nemendur undir lífið þá hlýtur nám í uppeldis- og menntunarfræðum með áherslu á uppeldi barna og unglinga að vera mikilvægur þáttur í menntun nemenda því að flestir eiga eftir að verða þátttakendur í uppeldi vaxandi kynslóðar.

Persónuþroski hvers og eins hlýtur að vera mikilvægur þáttur í námsferli nemenda. Með því að stunda nám í uppeldis- og menntunarfræðum ætti nemandinn að vera betur í stakk búinn til að skilja sjálfan sig og nánasta umhverfi sitt, t.d. fjölskyldu sína, verða betri í samskiptum almennt og ábyrgur samfélagsþegn.

Nám í uppeldis- og menntunarfræðum er einnig góður undirbúningur undir frekara framhaldsnám. Er þá ekki aðeins átt við þekkingu sem nemendur afla sér heldur einnig færni í upplýsingaleikni.

LOKAMARKMIÐ Í KENNSLU UPPELDISFRÆÐI Sjá nánar í Menntagátt

• hafi innsýn í fræðigreinina uppeldis- og menntunarfræði
• sé meðvitaður um tengsl milli hugmyndafræði, markmiða, aðferða og mats
• kynni sér hvaða hugmyndafræði er ríkjandi á uppeldisstofnunum á Íslandi
• þekki niðurstöður rannsókna á mismynandi uppeldisaðferðum og geti sýnt fram á þekkingu á tilteknum uppeldisaðferðum
• sé meðvitaður um eigin hugmyndafræði hvað uppeldi varðar
• þekki til uppeldisaðstæðna barna á Íslandi, viti hver er réttur barna samkvæmt lögum og hvaða stofnanir gæta réttar þeirra
• hafi innsýn í og þekkingu á þörfum, hegðun, hugarstarfi og tilfinningalífi barna við ýmsar uppeldisaðstæður
• búi sig undir að takast á við uppeldi eigin barna og annarra
• sé meðvitaður um gildi jákvæðra og uppbyggilegra samskipta og öðlist nokkra þjálfun í slíkum samskiptum
• geti sett fram spurningar, tekið þátt í umræðu um uppeldismál, fært rök fyrir máli sínu og metið ólík sjónarmið
• viti hvar hægt er að leita svara við eigin spurningum og fá upplýsingar um uppeldis- og menntamál
• búi yfir færni til að vinna skupulega við upplýsingaleit, geti sjálfstætt og í samvinnu við aðra unnið gagnrýnið úr aðgengilegum gögnum og komið niðurstöðum sínum á framfæri

ÁFANGAR Í UPPELDIS- OG MENNTUNARFRÆÐUM Sjá nánar í Menntagátt

UPP 103 ALMENN UPPELDIS- OG MENNTUNARFRÆÐI Sjá nánar í Menntagátt
Í þessum fyrsta áfanga í uppeldisfræði er lögð áhersla á kynningu á fræðigreininni uppeldis- og menntunarfræði. Fjallað er um rætur fræðigreinarinnar, sögu og hagnýtingu. Hugtakið uppeldi er tekið til umræðu og gildi uppeldis fyrir einstakling og samfélag. Mismunandi viðhorf til mannlegs eðlis eru skoðuð í ljósi mismunandi viðhorfa til uppeldis og menntunar. Lauslega er farið í þróun uppeldis og menntunar í Evrópu síðustu aldir. Nemendur kynnast hugmyndafræði og uppeldisaðferðum nokkurra þekktra uppeldisfræðinga sem hafa haft áhrif á uppeldis- og skólastarf í Evrópu. Þeirra á meðal eru Rousseau, Pestalozzi, Fröbel, Montessori og Dewey.

Nemendur kynna sér þroskaferil barna/unglinga. Áherslur ákvarðast af kennara og nemendum en geta verið á þróun sjálfsins, vitsmuna-, siðgæðis- og félagsþroska barna og unglinga. Eftirfarandi uppeldissvið eru til umfjöllunar í þessum fyrsta áfanga: samskipti, leikir og listsköpun barna.

Lögð er áhersla á að nemandinn fái þjálfun, sjálfstætt og í samvinnu við aðra, við að skipuleggja verkefnavinnu, leita upplýsinga, vinna úr gögnum og kynna niðurstöður skriflega og/eða munnlega.

Kennari og nemendur geta ákveðið að fjalla um alla áhrifaþættina eða ítarlega um einn eða fáa þeirra. Áherslur geta einnig verið mismunandi miklar þannig að farið sé betur í suma þætti en aðra.